بر اساس منابع تاریخی آتشکده آذرگشنسب یکی از سه آتشکده مهم ساسانیان بوده است. جایگاه این آتشکده در منابع پهلوی گنزک ذکر گردیده که اعراب آن را شیز می گفتند و این آتشکده تا قرن چهارم هجری روشن بوده است. بر اساس منابع تاریخی و پژوهش های باستان شناختی، مشخص شده که شیز همان تخت سلیمان کنونی است. تخت سلیمان بعد از قرن پنجم هجری، به مدت دو قرن به کلی فراموش می شود، به طوری که در منابع تاریخی هیچ اشاره ای به این محل نشده است، اما در دوره ایلخانی، این محل دوباره مورد توجه قرارگرفته و کاخ شکاری در آن احداث می شود. در این دوره به تخت سلیمان، ستورلیق، سورلوق و یا سغورلوق می گفتند که بیشتر تحولات تاریخی تخت سلیمان دوره اسلامی نیز مربوط به همین زمان است. پس از دوره ایلخانی، در زمان شاهان اوایل صفوی، از این محل به عنوان شکارگاه شاهی استفاده می شده و در همین دوره، این محل به تخت سلیمان معروف می گردد. با تغییر پایتخت صفویان و دور شدن تخت سلیمان از مراکز حکومتی، این مکان از رونق افتاده و برای همیشه در تاریخ سیاسی ایران فراموش می شود.

به کارگیری معیارهای ارزیابی تنوع زمین شناختی و معرفی میراث زمین شناختی کشورها برای حفاظت از آن میراث ارزشمند و بهره برداری پایدار از آنها در قرن بیست و یکم مورد توجه زمین شناسان کشورهای پیشرفته قرار گرفته است. حفاظت و بهره برداری از میراث زمین شناختی یا میراث معدنکاری در قالب معرفی محدوده ای ملی یا جهانی به نام ژئوپارک (زمین گردشگاه) انجام می شود. یک ژئوپارک محدوده ای تحت حفاظت است که افزون بر غنای ژئوسایت ها، شامل مکان های دارای آثار تاریخی، فرهنگی و تنوع طبیعت زنده (اکوسایت ها) باشد و با مدیریت کارآمد و آموزش مناسب افراد محلی با جذب گردشگر با محوریت آموزش تنوع- تفریحی مفاهیم زمین شناسی و محیط زیست به عموم مردم بتواند با تفسیر موثر همه جاذبه ها به پر کردن اوقات فراغت گردشگران بپردازد. به طوری که این اقدامات بتواند سبب بهبود وضعیت اقتصادی و اجتماعی ساکنان محلی و ملی شود. محدوده مطالعاتی پیرامون سایت میراث جهانی تخت سلیمان و شمال باختر کشور است که از نظر تنوع زمین شناختی، تنوع زیستی و تنوع تاریخی- فرهنگی بسیار غنی ولی متاسفانه از نظر اقتصادی فقیر است. بنابراین تاسیس یک ژئوپارک در این منطقه می تواند سبب اشتغال زایی و مهاجرت نکردن روستاییان به شهرها و پویایی اقتصادی کشور شود. در این پژوهش از دو روش مدل ارزیابی میرات زمین شناختی، که هر کدام چند معیار و زیرمعیار را در بر می گیرد استفاده شده است و بر پایه امتیازهای به دست آمده برای هر مکان میراث زمین شناختی و به کارگیری روش های درون یابی در محیط GIS محدوده ژئوپارک و بهترین مسیر زمین گردشگری محدوده استخراج شده است.

از محیط به معنای احاطه کننده، دربرگیرنده، جای زندگی آدمی اعم از کشور، شهر، جامعه یا خانواده یاد شده است. اثرات زیستگاه و محیط جغرافیایی بر رفتار انسان قابل چشم پوشی نیست. هنگام سخن گفتن از تحلیل محیط، درحقیقت به جست وجوی سامان دهی روابط بین رفتارها و محیط پرداخته می شود. یکی از روش های بررسی پارادایم های زیستی، رویکرد زیست الگو است؛ زیست الگو دانش کاربردی است که راهکارهای حل مسائل انسانی را از بررسی طرح ها، سیستم ها و فرایندهای طبیعی الهام می گیرد. هدف کلی تحقیق، بررسی و ارزیابی پارادایم های زیستی در معماری مجموعه تخت سلیمان باتوجه به شرایط اقلیمی منطقه است. در این پژوهش، نگارندگان با استناد به منابع، اسناد و مدارک به مطالعه و تحقیق پرداخته اند. روش تحقیق این پژوهش برمبنای روش کلی توصیفی تفسیری و همچنین، روش تحلیلی اکتشافی شکل گرفته است. نگارندگان در این نوشتار با استفاده از نرم افزار تحلیلی AHP به تجزیه وتحلیل یافته ها پرداخته اند. کمبود اطلاعات درمورد مجموعه حاکی از بی توجهی به فرهنگ و هویت ملی است. مقاله حاضر سعی دارد این مسئله را درحد توان احیا نماید؛ چراکه این مکان واجد پتانسیل های گوناگونی به لحاظ تاریخی و فرهنگی برای جذب توریست خارجی و گردشگر داخلی است. اثر تاریخی تخت سلیمان نمودی از میراث شکل گیری تمدن و به مثابه ظرفی مملو از ارزش های طبیعی، فرهنگی، تاریخی و اجتماعی است.

ارتوآمفیبولیت های منطقه تخت سلیمان بخشی از کمپلکس دگرگونه تکاب هستند که در شمال خاور تکاب واقع شده اند. این سنگ ها شامل آمفیبولیت، گارنت آمفیبولیت، کیانیت-گارنت آمفیبولیت، هورنبلندیت و اپیدوت آمفیبولیت هستند. مطالعه سنگ نگاری و ژئوشیمی سنگ کل گویای سنگ مادر بازالت و آندزیت بازالت غنی از Mg و یا معادل درونی این سنگ ها با گرایش کالکوآلکالن تا تولئیتی و حتی پریدوتیت است. بر اساس ژئوشیمی عناصر کمیاب و نسبت های ایزوتوپی Sr-Nd، ماگمای مادر از گوشته منشأ گرفته است. این آمفیبولیت ها در نمودارهای بهنجار شده نسبت به کندریت حداقل دو الگوی متفاوت نشان می دهند. یک گروه دارای تهی شدگی از LREEs نسبت به HREEs و برخی نیز دارای الگوی مسطح هستند. گروه دیگر دارای غنی شدگی از LREEs نسبت به HREEs هستند. این الگوهای متفاوت و ویژگی های ژئوشیمی دیگر، حاکی از گرایش مورب یا پشت قوس و قوس برای ماگمای مادر این آمفیبولیت ها است. این دوگانگی می تواند مربوط به تکامل زمانی ماگماتیسم از جایگاه مرتبط با MORB یا پشت قوس به قوس و یا از جایگاه مرتبط با قوس به پشت قوس باشد.

انحلال سنگ های آهکی در منطقه تخت سلیمان، دولین های متعددی را با اندازه های مختلف به وجود آورده است. اندازه گیری متغیرهایی مانند مساحت، پیرامون، عمق، قطر بزرگ، قطر کوچک، شاخص دایره واری، نسبت کشیدگی و ارتفاع از سطح دریا برای 36 دولین مورد بررسی، این امکان را فراهم کرد تا دولین ها را به‏ روش تحلیل خوشه ای، دسته‏بندی و تجزیه و تحلیل کنیم. اندازه گیری و ثبت ویژگی های مورفومتریک دولین ها از طریق نقشه برداری دقیق محدوده مورد مطالعه، پردازش و تحلیل آنها با نرم افزارهای آماری و گرافیکی، و همچنین بررسی های میدانی صورت گرفته است. در تحلیل خوشه ای که به ‏روش فاصله از نزدیک ترین همسایه انجام شده است، کوشیده ایم تا دولین های محدوده مورد مطالعه را در گروه هایی با ویژگی های نسبتا همسان دسته بندی کنیم. دولین های این محدوده در پنج گروه بدین شرح دسته بندی شده اند؛ 32 دولین در گروه اول جای گرفته و هر‏ کدام از دولین های شماره 3، 5، 16 و 21 به تنهایی در یک گروه جداگانه قرار گرفته اند. دولین های گروه اول ویژگی های مورفومتریک نزدیک به هم دارند، اما دولین های گروه های دیگر، به ویژه گروه چهارم و گروه پنجم، با آنها تفاوت زیادی دارند. نقش عوامل زمین ساختی و فرسایشی در پیداش و تغییر شکل دولین های گروه اول و با چهار گروه دیگر تا حدودی متفاوت است. گسل ها در شکل گیری و تحول دولین ها، به ویژه دولین گسلی و دولین هلالی‏ شکل نقش مهمی دارند. تمرکز انحلال و شدت فرسایش در تحول دولین دریژچال و عامل ارتفاع از سطح دریا در گسترش دولین سنگ صخره ای دارای نقش بیشتری است.